Tóm tắt trong 30 giây: Hành lang che chắn (ký lâu) của Đài Loan là một hình thức kiến trúc được phổ biến từ thời Nhật cai trị vào năm 1900, kết hợp giữa kiến trúc thuộc địa Nam Dương và nhu cầu địa phương. Thiết kế với tầng hai nhô ra và tầng một mở đã tạo ra một không gian bán công cộng, chứa đựng nhiều chức năng như văn hóa hàng quán, đỗ xe máy và giao tiếp khu phố, trở thành cảnh quan đô thị ấm áp nhất của Đài Loan.
Nếu bạn lớn lên ở Đài Loan, chắc chắn bạn có những ký ức này: trú mưa dưới hành lang che chắn khi trời đổ mưa, mua gà rán dưới hành lang sau giờ học, hay ngồi trò chuyện dưới hành lang với chiếc quạt điện vào buổi tối mùa hè. Hành lang che mưa tránh gió này đã mang trong mình ký ức chung của người dân Đài Loan.
Sự du nhập từ Nam Dương thời Nhật cai trị
Hành lang che chắn không phải là sáng tạo nguyên bản của Đài Loan, mà là trí tuệ kiến trúc mà người Nhật học được từ Nam Dương.
Vào năm 1900, chính quyền thuộc địa Nhật Bản đã thúc đẩy "Kế hoạch cải cách khu vực Đài Bắc", lần đầu tiên đưa kiến trúc hành lang che chắn vào quy mô lớn. Tỉnh trưởng phủ lúc bấy giờ nhận thấy các ngôi nhà cửa hàng (shop house) ở Singapore, Penang rất phù hợp với khí hậu và nhu cầu thương mại của Đài Loan.
Kiến trúc này có một sự khéo léo: phần tầng một được thụt vào, còn tầng hai nhô ra, tạo thành hành lang có mái che. Nó vừa che nắng tránh mưa, vừa tăng diện tích công trình, đạt được cả hai mục đích cùng lúc.
Sự quy hoạch của người Nhật rất chú trọng tính tiêu chuẩn hóa: khoảng cách cột thống nhất, chiều cao đồng bộ, độ sâu cố định. Họ mong muốn một đô thị hiện đại, ngăn nắp và hiệu quả, tượng trưng cho trật tự của chính quyền thuộc địa.
Vào năm 1905 tại Cao Hùng, và trong những năm 1920 ở Đài Trung, Đài Nam, toàn đảo đều đang quảng bá kiến trúc hành lang che chắn. Vào thời điểm đó, các hành lang này quả thực mang vẻ "Nhật Bản" — quy củ, sạch sẽ và trật tự.
Sự phát triển bản địa hóa hoang dã sau chiến tranh
Năm 1945, người Nhật rời đi, người dân Đài Loan tiếp quản những hành lang này. Những điều thú vị bắt đầu xảy ra.
Không còn sự giới hạn về tính tiêu chuẩn hóa, người dân Đài Loan bắt đầu cải tạo các hành lang theo nhu cầu của mình. Có người nâng cao, có người mở rộng, có người lắp cửa sắt, có người dán gạch men. Các hành lang vốn đồng nhất nay trở thành kiểu "pha trộn" mang dấu ấn riêng.
Quan trọng hơn, công dụng của hành lang cũng đa dạng hóa. Chúng không chỉ là nơi kinh doanh mà còn biến thành nhà máy, kho chứa, phòng khách, và nhà hàng. Mô hình "sống-kinh doanh kết hợp" này đã trở thành đặc trưng trong sự phát triển đô thị Đài Loan: tầng một làm ăn, tầng hai ở gia đình, tầng ba cho thuê người khác—
Sân khấu của kinh tế người bán hàng rong
Nếu hành lang là nhà hát, thì những người bán hàng rong chính là diễn viên năng động nhất.
Văn hóa người bán hàng rong của Đài Loan đặc biệt phát triển, một phần lớn là nhờ hành lang đã cung cấp không gian kinh doanh "bán hợp pháp". Về lý thuyết, hành lang là đất tư nhân, nhưng người đi bộ vẫn có thể qua lại, và những người bán hàng rong đã tìm ra chỗ đứng trong vùng xám này.
Xe đẩy đồ ăn sáng chiếm một góc của hành lang vào buổi sáng rồi dọn đi sau khi bán hết. Các quầy trái cây xuất hiện vào buổi chiều và thu dọn vào buổi tối. Người bán hàng đêm biến hành lang thành phố ẩm thực về đêm.
Sự kinh doanh kiểu "du kích" này đã tạo cơ hội khởi nghiệp với rào cản thấp cho nhiều người. Chỉ cần một chiếc xe đẩy nhỏ, một bếp ga, vài chiếc ghế đẩu là có thể bắt đầu buôn bán dưới hành lang.
Tất nhiên, điều này cũng gây ra đau đầu về quản lý. Hành lang thuộc về ai? Người bán hàng rong có được kinh doanh ở đây không? Tiêu chuẩn thực thi pháp luật của chính phủ luôn mơ hồ, tạo nên một trạng thái kỳ lạ là "về mặt pháp lý thì không được, nhưng trên thực tế lại ngầm chấp nhận".
Nơi trú ẩn của vương quốc xe máy
Bắt đầu từ những năm 1980, Đài Loan bước vào thời đại "vương quốc xe máy". Mỗi gia đình đều có một chiếc xe máy, và việc đỗ xe trở thành vấn đề lớn.
Hành lang lại một lần nữa thể hiện khả năng thích ứng của mình. Không gian bán mở rất phù hợp để đỗ xe máy — vừa che mưa tránh gió, vừa không chiếm dụng lòng đường.
Dần dần, hành lang đỗ xe máy đã trở thành trang bị tiêu chuẩn của đô thị Đài Loan. Khi mua nhà phải xem có hành lang không, khi thuê nhà phải xác nhận xe máy có thể đỗ được hay không. Giá trị của hành lang phần lớn đến từ "chức năng đỗ xe" của nó.
Nhưng điều này cũng mang lại vấn đề mới: Hành lang vốn là nơi người đi bộ qua lại, giờ lại biến thành bãi đỗ xe, vậy người đi bộ phải đi đâu? Nhiều hành lang bị nhồi nhét bởi xe máy, buộc người đi bộ phải xuống lòng đường, tạo ra cảnh tượng hỗn loạn "người và xe tranh giành đường" trong đô thị.
Cú sốc thị giác từ rừng biển hiệu
Khi đi trên đường phố Đài Loan, điều đáng kinh ngạc nhất chính là sự dày đặc của các biển hiệu.
Mỗi cửa hàng đều muốn mình nổi bật hơn, nên biển hiệu càng làm càng to và sáng hơn. Từ đèn neon đến LED, từ chữ Hán sang tiếng Anh, từ dạng ngang sang dạng dọc, mặt tiền hành lang đã trở thành chiến trường của các biển hiệu.
Người nước ngoài lần đầu đến Đài Loan thường bị choáng ngợp bởi "mật độ biển hiệu" này. Đạo diễn Vương Gia Vệ (Wong Kar-wai) của Hồng Kông từng nói rằng cảnh quan đường phố ở Đài Bắc giống như phim khoa học viễn tưởng, với các biển hiệu và đèn neon dày đặc tạo nên bầu không khí của một đô thị tương lai.
Nhưng đối với người dân Đài Loan, những biển hiệu này là một phần của cuộc sống hàng ngày. Biển hiệu màu đỏ của "Mì bò lão Trương", hộp đèn hồng của "Tiệm làm tóc Tiểu Mỹ", hay biển hiệu viết tay của "Cửa hàng bà" — mỗi biển hiệu đều có câu chuyện, và mỗi câu chuyện đều mang hơi ấm con người.
Điểm giao thoa của hơi ấm con người
Điều quý giá nhất của hành lang không phải là bản thân kiến trúc, mà là "không gian tình cảm" mà nó tạo ra.
Vào buổi tối mùa hè, người già ngồi ghế đẩu dưới hành lang trò chuyện. Trẻ em nô đùa trong hành lang, bà chủ quán rửa rau dưới hành lang. Những khung cảnh sinh hoạt thường nhật này đã mang lại hơi ấm cho một đô thị lạnh lẽo.
Đặc biệt là các hành lang xung quanh chợ truyền thống, nơi tràn đầy sức sống. Các bà bán rau sắp xếp rau củ dưới hành lang, tiện thể trò chuyện với hàng xóm. Các bà nội trợ đi mua sắm so sánh giá cả dưới hành lang, bàn luận xem nhà nào rau tươi hơn.
"Không gian bán công cộng" này đã tạo ra một mô hình xã hội đặc biệt: không hoàn toàn là tư nhân, cũng không hoàn toàn là công cộng, mà nằm ở giữa hai khái niệm đó — "không gian khu phố". Tại đây, người lạ có thể bắt đầu trò chuyện vì cùng trú mưa, còn hàng xóm có thể quen biết nhau vì vị trí đỗ xe máy.
Thách thức tồn tại trong kỷ nguyên tái phát triển đô thị
Trong những năm gần đây, làn sóng tái phát triển đô thị đã tác động đến các hành lang truyền thống.
Các tòa nhà mới chú trọng thiết kế hiện đại, thường không bố trí hành lang che chắn. Bãi đỗ xe tầng hầm thay thế chỗ đỗ xe của hành lang, trung tâm thương mại máy lạnh thay thế cửa hàng hành lang, và sảnh thang máy thay thế không gian giao tiếp của hành lang.
Một số khu phố có hành lang kinh điển đang đối mặt với áp lực phá dỡ và xây dựng lại. Các nhà phát triển cho rằng hành lang "chưa đủ hiện đại", còn chính phủ cũng cảm thấy việc quản lý hành lang "khó khăn". Trước hiệu quả kinh tế, giá trị văn hóa lịch sử trở nên mong manh.
Tuy nhiên, cũng có những ví dụ được bảo tồn thành công. Phố Dịch Hóa ở Đài Bắc đã giữ lại kiến trúc hành lang kiểu Baroque thông qua quy hoạch hoàn chỉnh, kết hợp với du lịch và văn hóa sáng tạo để tìm lại sức sống. Các phố cổ Lộc Cảng (Lukang) và Đại Khê (Daxi) cũng phát triển thương hiệu du lịch riêng nhờ đặc trưng kiến trúc hành lang.
Ký ức không gian của bản sắc địa phương
Đối với người dân Đài Loan, hành lang không chỉ là kiến trúc, mà còn là vật chứa đựng ký ức tập thể.
Mỗi người đều có câu chuyện về hành lang của mình: hồi nhỏ đợi xe buýt dưới hành lang, tuổi trẻ hẹn hò dưới hành lang, trưởng thành rồi mua đồ ăn khuya dưới hành lang. Những trải nghiệm tưởng chừng bình thường này đã cấu thành nên ký ức chung của người dân Đài Loan.
Đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa hành lang càng trở nên quý giá. Khi các chuỗi cửa hàng xuyên quốc gia bắt đầu thay thế các tiệm nhỏ truyền thống, khi kiến trúc hiện đại bắt đầu thay thế nhà phố lịch sử, hành lang trở thành biểu tượng quan trọng duy trì bản sắc địa phương.
Đặc trưng của một nơi không nằm ở việc nó giống nước ngoài đến mức nào, mà là nó khác biệt như thế nào. Văn hóa hành lang Đài Loan chính là sự thể hiện của sự "khác biệt" này — sự dung hợp giữa lịch sử thuộc địa, sự thích ứng địa phương và trí tuệ dân gian độc đáo.
Khả năng trong tương lai
Văn hóa hành lang sẽ đi về đâu?
Một mặt, hành lang truyền thống thực sự đối mặt với thách thức. Các vấn đề an toàn của kiến trúc cũ, nhu cầu sống hiện đại, và các cân nhắc về hiệu quả quản lý đô thị đều tạo áp lực lên sự tồn tại của hành lang.
Nhưng mặt khác, hành lang cũng đang tìm kiếm những khả năng mới. Một số thanh niên bắt đầu mở quán cà phê, hiệu sách, xưởng làm việc trong các hành lang cũ, diễn giải không gian truyền thống bằng cách mới. Chính phủ cũng bắt đầu coi trọng giá trị văn hóa của hành lang, thúc đẩy các kế hoạch bảo tồn và hồi sinh.
Quan trọng hơn, những giá trị mà hành lang mang lại — sự kết nối giữa người với người, hơi ấm cộng đồng, tính linh hoạt trong cuộc sống — vẫn vô cùng quý giá trong đô thị hiện đại. Có lẽ hành lang tương lai sẽ không hoàn toàn giống quá khứ, nhưng triết lý về "không gian nhân văn" mà nó đại diện thì vẫn đáng để chúng ta trân trọng và phát huy.
Rốt cuộc, vẻ đẹp của một thành phố không chỉ nằm ở mức độ hiện đại của nó, mà còn nằm ở sự ấm áp của nó. Và hành lang chính là minh chứng cho sự ấm áp đó.
Tài liệu tham khảo
- [Bộ Văn hóa: Khảo sát di sản kiến trúc hành lang Đài Loan] https://www.moc.gov.tw/
- [Cơ quan Tái phát triển Đô thị Thành phố Đài Bắc: Kế hoạch bảo tồn khu phố lịch sử] https://uro.gov.taipei/
- [Tổng cục Xây dựng: Quy chuẩn thẩm định thiết kế đô thị] https://www.cpami.gov.tw/
- [Viện Nghiên cứu Chung về Lịch sử Đài Loan: Lịch sử phát triển đô thị Đài Loan] https://www.ith.sinica.edu.tw/
- [Bảo tàng Quốc gia Đài Loan: Triển lãm đặc biệt văn hóa kiến trúc Đài Loan] https://www.ntm.gov.tw/